To wyjątkowa publikacja poświęcona osobom, które swoją działalnością, postawą i zaangażowaniem na trwałe wpisały się w dzieje regionu. Ich losy pozwalają lepiej zrozumieć przemiany historyczne oraz procesy kształtujące lokalną tożsamość.

Tom poświęcony czasom II wojny światowej

Zgodnie z zamysłem redaktorów, tom VI skupia się na postaciach aktywnych w okresie II wojny światowej. Bohaterowie tej części działali na wielu polach – wojskowym, społecznym, kulturalnym i oświatowym – często narażając się na brutalne represje ze strony niemieckiego i sowieckiego okupanta. Ich postawy miały ogromne znaczenie dla funkcjonowania lokalnych społeczności w jednym z najbardziej dramatycznych okresów XX wieku.

22 biogramy, lokalni badacze i unikatowe źródła

W publikacji znalazły się 22 biogramy o zróżnicowanej objętości, co wynika zarówno z roli poszczególnych osób w historii regionu, jak i z dostępności materiałów źródłowych. Dzięki rzetelności i dociekliwości autorów wiele z tych historii zostało ocalonych od zapomnienia. Warto podkreślić, że część autorów opisała losy członków własnych rodzin, wzbogacając tom o unikatowe źródła i nieznane dotąd fakty. Lokalni badacze, silnie związani ze swoją Małą Ojczyzną, podeszli do pracy z dużym zaangażowaniem i starannością.

Duchowni, żołnierze, społecznicy

Bohaterowie Słownika reprezentują bardzo różne środowiska i zawody – od duchowieństwa i wojska, przez kulturę i edukację, po działalność społeczną i gospodarczą. Wielu z nich łączyło kilka ról jednocześnie. Przykładem jest urodzony w Chełmży ks. kpt. Jan Achbatowski – kapelan wojskowy i legionista, który znaczną część życia spędził poza granicami Polski.

Kapelani, męczennicy i patron Roku Eucharystii

W tomie znalazł się również biogram ks. Pawła Prabuckiego, proboszcza z Gostkowa, żołnierza Wojska Polskiego i męczennika obozu koncentracyjnego w Dachau. Jego proces beatyfikacyjny rozpoczął się w 1994 roku, a w 2026 roku będzie on patronem diecezjalnych obchodów Roku Eucharystii.

Konspiracja i wojskowe losy mieszkańców regionu

Szczególne miejsce zajmują sylwetki osób związanych z wojskiem i działalnością konspiracyjną. Wśród nich są m.in. podporucznik Władysław Kłosowski – weteran dwóch wojen światowych, Józef Łącki – dowódca oddziału Armii Krajowej w Dobrzejewicach i ofiara represji NKWD, oraz Ignacy Malinowski – więzień obozu koncentracyjnego Stutthof. Dramat okupacji ukazano także poprzez losy Leszka Masłowskiego z Chełmży. Wojskową przeszłość mieli również major Stanisław Rypyść, bohater kampanii wrześniowej, oraz Henryk Malewski – oficer, ziemianin i działacz społeczny.

Represje, przesiedlenia i powojenne odbudowywanie życia

W Słowniku nie zabrakło biogramów osób przesiedlonych i represjonowanych, m.in. Joachima Pieczewskiego z Zelgna czy Pawła Owsianika, który po wojnie osiadł w Złejwsi Wielkiej. Przedstawiono także losy chełmżyńskich notariuszy pochodzących z Kresów Wschodnich – Władysława Kornafla i Jana Czyżewskiego – odbudowujących po wojnie lokalny urząd notarialny w trudnych realiach politycznych.

Nauczyciele – pedagodzy, żołnierze, ofiary okupacji

Znaczną część tomu zajmują biogramy nauczycieli. Ich życiorysy pokazują, że byli oni nie tylko pedagogami, ale także żołnierzami, działaczami społecznymi i ofiarami represji. Na szczególną uwagę zasługują Janina i Józef Sakrajdowie z Grzywny, a także nauczyciele zamordowani przez niemieckiego okupanta, m.in. Feliks Gzella, Paweł Hans, Kazimiera Maćkowiak, Witold Owsianowski i Damazy Jaworski. Ofiarami okupacji byli również Szymon Zagrabski, Bolesław Barczyński oraz aktorka Maria Gabryelewicz, związana z Toruniem.

Opowieść o Małej Ojczyźnie i odpowiedzialności za pamięć

Całość tworzy poruszającą opowieść o ludziach, którzy współtworzyli historię naszej Małej Ojczyzny. Ich losy ukazują okrucieństwo wojny, ale też wierność wartościom i postawy godne naśladowania. Biogramy skłaniają do refleksji nad znaczeniem miejsca, z którego pochodzimy, oraz nad odpowiedzialnością za zachowanie lokalnej tożsamości.

Promocja publikacji i wersja online

Promocja Słownika i spotkanie autorskie planowane są w I kwartale tego roku. Słownik biograficzny powiatu toruńskiego w wersji online dostępny jest na stronie Powiatu Toruńskiego.

Fot. Marzena Masłowska